Terminologia - geografia społeczno-ekonomiczna

obszar miejski, w którym jedno miasto (ośrodek centralny) jest zdecydowanie większe i bardziej dominujące niż pozostałe miasta wchodzące w skład aglomeracji

zespół miast i miejscowości o zbliżonym potencjale, które są ze sobą silnie funkcjonalnie i komunikacyjnie powiązane, ale żadne z nich nie pełni roli dominującego ośrodka

obszary na Ziemi, które są trwale niezamieszkane przez człowieka i niewykorzystywane gospodarczo

pojęcie geograficzne, które oznacza obszary świata stale zamieszkane i wykorzystywane gospodarczo przez człowieka

obszary na kuli ziemskiej, które są zamieszkane przez człowieka jedynie okresowo lub nie są zamieszkane, ale są wykorzystywane gospodarczo, np. przez koczowników, sezonowych pracowników, lub w celu eksploatacji surowców mineralnych

ogół oddziaływań człowieka na środowisko przyrodnicze, zarówno zamierzonych, jak i przypadkowych, które prowadzą do jego przekształceń

liczba osób przypadająca na jeden kilometr kwadratowy (km²) danego obszaru, np. kraju, regionu, czy miasta

różnica między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w danym okresie i miejscu

wzrost liczby urodzeń, który ma miejsce po okresie, w którym nastąpił spadek liczby urodzeń lub inny czynnik negatywnie wpływający na rozrodczość, np. po wojnie

wzrost liczby urodzeń, który ma miejsce po okresie, w którym nastąpił spadek liczby urodzeń lub inny czynnik negatywnie wpływający na rozrodczość, np. po wojnie

sposób klasyfikacji typów demograficznych, oparty na przyroście naturalnym i saldzie migracji

określa liczbę kobiet przypadających na 100 mężczyzn w danym społeczeństwie

niezależność, samodzielność lub samorządność, zarówno w kontekście zbiorowości (np. narodu, miasta, regionu), jak i jednostek

stadia przemian w strukturze demograficznej społeczeństwa, charakteryzujące się zmianami w urodzeniach, zgonach i przyroście naturalnym

bardzo szybki wzrost liczby ludności w danym regionie, spowodowany wysokim współczynnikiem urodzeń i niskim współczynnikiem zgonów

ludność aktywna zawodowo, czyli wszyscy pracujący i zarejestrowani bezrobotni w wieku 15 lat i więcej

przemieszczanie się osób z własnej woli, czyli nie związane z przymusem

przemieszczanie ludzi z miejsca zamieszkania, które jest wbrew ich woli

wyjazd z miejsca zamieszkania, zwykle za granicę, w celu stałego lub czasowego osiedlenia się

przyjazd z zagranicy na pobyt czasowy lub w celu zamieszkania na stałe

powrót emigrantów do swojego kraju pochodzenia, czyli do ojczyzny

zorganizowany powrót osób, zazwyczaj pochodzenia polskiego, do Polski

proces koncentracji ludności i działalności gospodarczej w miastach i aglomeracjach miejskich, co prowadzi do wzrostu liczby ludności miejskiej i jej udziału w ogólnej populacji

proces koncentracji ludności i działalności gospodarczej w miastach i aglomeracjach miejskich, co prowadzi do wzrostu liczby ludności miejskiej i jej udziału w ogólnej populacji

proces koncentracji ludności i działalności gospodarczej w miastach i aglomeracjach miejskich, co prowadzi do wzrostu liczby ludności miejskiej i jej udziału w ogólnej populacji

proces, w którym następuje powrót ludności do obszarów centralnych miast, po okresie, gdy liczba mieszkańców w nich spadała

proces, w którym ludzie przenoszą się z terenów wiejskich do miast, przyjmując miejski styl życia i wartości, a także gdy miejskie wzorce przenikają na teren wiejski

proces wzrostu zatrudnienia w sektorach poza rolnictwem, a także zróżnicowanie statusu materialnego ludności miejskiej i wiejskiej

proces rozwoju miast i ich otoczenia, który obejmuje powstawanie nowych miast, przekształcanie osad w miasta, rozrastanie się miast, a także zmiany w strukturze przestrzennej i funkcji terenów miejskich

zjawisko, w którym liczba mieszkańców miast rośnie, ale nie nadążają za tym rozwój infrastruktury i poprawa jakości życia

wielki, silnie zurbanizowany obszar, który powstaje w wyniku zbliżania się do siebie kilku aglomeracji miejskich, tworząc rozległą, policentryczną strefę

duże miasto, które jest centrum gospodarczym, kulturalnym i administracyjnym dla większego regionu

osoby pochodzące od rasy czarnej i żółtej

osoba mająca mieszane pochodzenie, najczęściej potomstwo Indianina/Indianki i Europejczyka/Europejczyka

Określenie potomka białych kolonizatorów (hiszpańskich, portugalskich i francuskich), urodzonego i osiadłego w Ameryce Łacińskiej oraz na południu Stanów Zjednoczonych

osoby pochodzące od rasy białej i czarnej

stan, w którym organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości energii i składników odżywczych z pożywienia

stan, w którym organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości energii i składników odżywczych z pożywienia

łączna wartość wszystkich dóbr i usług wytworzonych w danym kraju w określonym czasie, zwykle w ciągu roku.

syntetyczny miernik, który ocenia poziom rozwoju społecznego i gospodarczego w różnych krajach

suma dochodów uzyskanych w danym roku z wytworzenia produktów końcowych, które powiększyły „bogactwo narodu" dla danego kraju

dział gospodarki narodowej, który obejmuje uprawę roślin i hodowlę zwierząt w celu produkcji żywności, pasz dla zwierząt oraz surowców dla przemysłu

typ rolnictwa charakteryzujący się niskimi nakładami pracy, kapitału i środków chemicznych na jednostkę powierzchni uprawnej, co skutkuje mniejszymi plonami

forma produkcji rolnej, w której stosuje się intensywne metody uprawy, np. duże nakłady kapitału, środków chemicznych (nawozy, pestycydy), mechanizacji i wysoko specjalizowane metody uprawy, aby osiągnąć wysokie plony

typ rolnictwa, w którym produkcja rolna jest przede wszystkim przeznaczona na sprzedaż, a nie na własne potrzeby gospodarstwa

duże gospodarstwo rolne, zmechanizowane i specjalizujące się w uprawie wybranych roślin lub hodowli zwierząt, nastawione na wysoką towarowość i specjalizację produkcji

duży teren przeznaczony pod uprawę jednej rośliny, zazwyczaj w celach komercyjnych

uprawa jednego gatunku roślin (np. drzew leśnych, kukurydzy) na tym samym obszarze przez długi czas

ilość (masę) użytecznych części roślin uprawnych zebranych z jednego hektara (ha)

całościowa wartość (np. masa, waga) roślin zebranych z określonego obszaru upraw

utrzymywanie i pielęgnację zwierząt w celu uzyskania od nich określonych produktów lub wykorzystania ich jako siły roboczej

zespół działań mających na celu planowy wzrost i rozwój zwierząt lub roślin, często z myślą o ich rozmnażaniu i wykorzystywaniu

ogół zwierząt, najczęściej jednego gatunku, rasy, czasami też płci lub wieku, występujących na określonym obszarze i w danym czasie

gałąź gospodarki narodowej i nauka, zajmująca się zagospodarowaniem, pielęgnacją, ochroną, użytkowaniem i odnawianiem lasów

gałąź gospodarki zajmująca się pozyskiwaniem ryb i innych organizmów wodnych (np. skorupiaków, mięczaków) w celach komercyjnych, rekreacyjnych lub naukowych

kontrolowana hodowla organizmów wodnych, czyli ryb, skorupiaków, mięczaków i roślin wodnych, mająca na celu zwiększenie produkcji żywności pochodzącej z wód

hodowla organizmów morskich, takich jak ryby, mięczaki, stawonogi, glony i inne, w wodach morskich

termin używany do określenia intensywnego i przyspieszonego procesu modernizacji rolnictwa w latach 60. XX wieku, głównie w krajach rozwijających się

Jest to agencja ONZ zajmująca się walką z głodem, poprawą produkcji żywności, zrównoważonym rozwojem rolnictwa i leśnictwa

sektor gospodarki zajmujący się wydobywaniem surowców i przetwarzaniem ich na dobra materialne na dużą skalę, przy użyciu maszyn i podziału pracy

zawodowe wykonywanie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną, wykorzystując własne kwalifikacje zawodowe, we własnym imieniu i na własny rachunek, zatrudniając do 250 pracowników

różne działki przemysłu, które dzielą się na podstawie rodzaju wytwarzanych produktów, używanych technologii lub surowców

obszar, na którym koncentruje się wiele zakładów i ośrodków przemysłowych, a także regiony z silnie rozwiniętym przemysłem

miejscowość lub aglomeracja, w której znajduje się skupisko zakładów przemysłowych

różnica między energią otrzymaną przez jakiś obszar (np. Ziemię, powierzchnię lądową, budynek) a energią, którą obszar ten oddaje

energia pozyskiwana bezpośrednio z naturalnych źródeł, zanim zostanie przetworzona na energię użytkowa

energia wytworzona w wyniku przekształcenia energii pierwotnej

energia pozyskiwana z materiałów organicznych, takich jak rośliny, drewno, odpady rolnicze i zwierzęce

ilasta skała osadowa, która jest głównym źródłem glinu i podstawowym surowcem do produkcji aluminium

okresy gwałtownych zmian w gospodarce i społeczeństwie, spowodowane przełomowymi wynalazkami technologicznymi, które zmieniają sposób produkcji i życie codzienne ludzi

sektor gospodarki skupiający się na produkcji i rozwoju produktów o zaawansowanych technologicznie rozwiązaniach, wymagających intensywnych prac badawczo-rozwojowych

określenie na miasto lub region, gdzie rozwój gospodarczy jest oparty na produkcji i sprzedaży zaawansowanych technologii (high-tech)

proces zmian w gospodarce, który ma na celu poprawę wydajności i rentowności przedsiębiorstw oraz dostosowanie przemysłu do aktualnych potrzeb i technologii

proces przekazywania majątku państwowego, np. przedsiębiorstw, akcji lub udziałów w spółkach, na rzecz osób prywatnych

proces przywracania własności osobom, które zostały jej pozbawione przez państwo w przeszłości, np. w wyniku nacjonalizacji lub wywłaszczenia

proces, w którym państwo przejmuje na własność majątek, który wcześniej był własnością prywatną

proces, dzięki któremu coś (np. wynalazek, technologia, wiedza) uzyskuje wartość rynkową i może być wykorzystane do generowania zysków

proces rozpraszania, odwrotny do aglomeracji (skupiania, koncentrowania)

proces przywracania zdegradowanych lub zniszczonych terenów do stanu, w którym mogą pełnić funkcje użytkowo-ekologiczne

ogół działalności gospodarczej, która nie polega na wytwarzaniu dóbr materialnych, lecz na świadczeniu usług na rzecz innych osób lub podmiotów

odnosi się do wymiany informacji oraz przewozu osób i ładunków

przewóz ładunków i osób

przewóz towarów lub pasażerów wewnątrz jednego kraju przez przewoźnika, który ma siedzibę w innym kraju

praktyka, w której statki handlowe rejestrują się pod banderą kraju, który nie jest krajem armatora statku, zwykle w celu obniżenia kosztów

przesyłanie informacji za pośrednictwem rozmaitych form przekazu

proces gospodarczy polegający na wymianie dóbr i usług na pieniądze lub inne dobra i usługi, z celem osiągnięcia zysku

różnica między wartością eksportu a importem towarów i usług w danym kraju lub obszarze ekonomicznym

rejestr wszystkich transakcji ekonomicznych między rezydentami danego kraju a resztą świata

polityka mająca na celu ochronę krajowego przemysłu i handlu przed konkurencją zagraniczną

kontynuacja, lub ponowne narzucenie, imperialistycznych rządów (zazwyczaj przez byłe mocarstwo kolonialne) nad innym, niepodległym państwem (zazwyczaj byłą kolonią), ale w nowszej, subtelniejszej formie, np. poprzez zależności gospodarcze, polityczne czy kulturowe

pogląd, który uważa, że środowisko geograficzne, takie jak klimat, ukształtowanie terenu, czy zasoby naturalne, ma decydujący wpływ na rozwój społeczeństw i kultur, a nawet na zachowania ludzi

pogląd, który neguje znaczący wpływ środowiska geograficznego na rozwój społeczeństwa i gospodarki

pogląd, że środowisko przyrodnicze oferuje człowiekowi wiele możliwości rozwoju, a człowiek wybiera te, które najlepiej mu odpowiadają

pogorszenie stanu przyrodniczego, spowodowane działalnością człowieka lub naturalnymi procesami, co prowadzi do zaburzenia równowagi ekologicznej i obniżenia jakości życia

proces, który prowadzi do znacznego pogorszenia, a nawet zniszczenia naturalnych elementów środowiska

koncepcja, która zakłada harmonijne współistnienie celów ekonomicznych, społecznych i ekologicznych, aby zapewnić rozwój zaspokajający potrzeby obecnych pokoleń bez ograniczania możliwości przyszłych pokoleń

proces integracji i wzajemnego wpływu między krajami, społeczeństwami, gospodarkami i kulturami, prowadzący do wzrostu współzależności i tworzenia "jednego świata"

naturalne zjawisko, w którym gazy w atmosferze Ziemi zatrzymują ciepło, podnosząc temperaturę powierzchni naszej planety

opady atmosferyczne o odczynie pH mniejszym niż 5,6, czyli kwaśnym

zjawisko polegające na zmniejszeniu stężenia ozonu w stratosferze, głównie nad Antarktydą

proces, w którym zbiorniki wodne (jeziora, rzeki, morza) stają się nadmiernie żyzne, czyli bogate w substancje odżywcze (głównie azot i fosfor), co prowadzi do intensywnego wzrostu glonów i sinic

organizacja umożliwiającą współpracę wiodących krajów produkujących ropę naftową i krajów zależnych od ropy naftowej w celu wspólnego wpływania na światowy rynek ropy naftowej i maksymalizacji zysków

gospodarczo-polityczny związek 27 demokratycznych państw europejskich

Ma na celu utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa na świecie, a także rozwój przyjaznych stosunków pomiędzy państwami członkowskimi

międzynarodowa organizacja gospodarcza skupiająca 38 państw. Jej celem jest promowanie polityk gospodarczych i społecznych wspierających wzrost gospodarczy i poprawę jakości życia obywateli

międzynarodowe porozumienie, którego celem jest stymulowanie wymiany handlowej i integracja gospodarcza państw członkowskich

układ zawarty między Stanami Zjednoczonymi, Kanadą i Meksykiem, tworzący strefę wolnego handlu w Ameryce Północnej

była konferencja dyplomatyczna państw europejskich, Kanady i USA, która rozpoczęła się w 1973 roku i zakończyła przyjęciem Aktu Końcowego w 1975 roku

międzynarodowa organizacja, która skupia 57 państw z Europy, Azji i Ameryki Północnej. Jej głównym celem jest umacnianie bezpieczeństwa i współpracy w obszarze działania, a także promowanie praw człowieka

luźny układ integracyjny dotyczący współpracy gospodarczej krajów Azji i obrzeży Pacyfiku, powołany w 1989 r. w Canberze

regionalna unia celna i handlowa, która powstała w 1991 roku na mocy traktatu z Asunción. Głównym celem Mercosur jest ułatwienie handlu i integracji gospodarczej między państwami Ameryki Południowej

międzyrządowa organizacja gospodarcza, która promuje wolny handel i integrację gospodarczą między państwami członkowskimi

współpraca gospodarcza, naukowo-techniczna i kulturalna w regionie Azji Południowo-Wschodniej

Jest to agencja ONZ, która ma na celu wspieranie międzynarodowej współpracy w dziedzinie edukacji, nauki i kultury, aby przyczynić się do pokoju i bezpieczeństwa na świecie

łączenie lub scalanie różnych elementów w całość, czy to w kontekście politycznym, ekonomicznym, społecznym, czy też w innych dziedzinach

zjawisko, w którym dochodzi do rozpadu organizacji, struktur lub państw na mniejsze jednostki

Produkt Krajowy Brutto (PKB), Produkt Narodowy Brutto (PNB), Produkt Krajowy Brutto per capita i Wskaźnik Rozwoju Społecznego (HDI)

wskaźniki, które służą do pomiaru i oceny stanu zdrowia osób, grup społecznych lub populacji

występowanie w określonym czasie i na określonym terenie przypadków zachorowań lub innych zjawisk związanych ze zdrowiem w liczbie większej niż oczekiwana

nazwa epidemii o szczególnie dużych rozmiarach, na dużym obszarze, obejmującej kraje, a nawet kontynenty

groźna choroba pasożytnicza przenoszona przez komary, szczególnie w rejonach tropikalnych i subtropikalnych

ostra i zaraźliwa choroba zakaźna przewodu pokarmowego, której przyczyną jest spożycie pokarmu lub wody skażonej Gram-ujemną bakterią

zespół chorób zakaźnych wywołanych przez wirusy, charakteryzujących się ostrym początkiem, wysoką gorączką i krwotokami

powszechna i potencjalnie śmiertelna choroba zakaźna, wywoływana przez prątka gruźlicy

choroba wywoływana przez ludzki wirus niedoboru odporności, prowadząca do postępującego upośledzenia odporności osoby zakażonej i ostatecznie do rozwoju zespołu nabytego niedoboru odporności

niezakaźne schorzenia, które często są wynikiem trybu życia i postępu cywilizacyjnego

termin występujący w ekonomii rozwoju, oznaczający niemożność wejścia zacofanej gospodarki na drogę rozwoju

ogół agresywnych działań przestępczych nastawionych na rozgłos i wytworzenie lęku, mających na celu wymuszenie na władzy lub społeczeństwie określonych ustępstw lub świadczeń

obszary o wysokim stopniu rozwoju technologicznego, często związanych z przemysłem high-tech, badaniami i rozwojem, oraz skupiskiem firm działających w tych obszarach

obszar Ziemi, który jest przekształcony i kształtowany przez działalność człowieka, włączając w to zarówno jego wpływ na środowisko naturalne, jak i zmiany w sferze społecznej i kulturowej

część powierzchni Ziemi, na której dane państwo sprawuje swoją władzę i suwerenność

obszar przybrzeżnych wód morskich, należący do terytorium państwa nadbrzeżnego, o szerokości 12 mil morskich (około 22 km), liczonych od linii podstawowej

obszarem morskim, na którym zbiegają się prawa i interesy państwa nadbrzeżnego i innych państw

zjawisko społeczne, obejmujące podróże i pobyt w miejscach poza zwykłym środowiskiem, z różnych powodów (wypoczynek, praca, edukacja itp.)

obszar objęty ochroną, mający na celu zachowanie naturalnych lub mało zmienionych ekosystemów, gatunków roślin i zwierząt, oraz elementów przyrody nieożywionej

obszar o powierzchni minimum 1000 ha, wyróżniający się wyjątkowymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi, na którym podlegają ochronie cała przyroda oraz walory krajobrazowe

prawnie chroniony, pojedynczy lub grupowy twór przyrody żywej (np. drzewo, krzew) lub nieożywionej (np. skała, jaskinia), wyróżniający się niezwykłymi cechami (np. wymiarami, wiekiem, kształtem) i o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej

Tereny chronione ze względu na wyróżniający się krajobraz o zróżnicowanych ekosystemach, wartościowe ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb związanych z turystyką i wypoczynkiem lub pełnioną funkcją korytarzy ekologicznych

forma ochrony przyrody, której celem jest zapewnienie przetrwania i właściwego stanu ochrony dziko występujących roślin, zwierząt i grzybów, a także ich siedlisk

nieformalne ugrupowanie, które skupia się na współpracy gospodarczej, politycznej i społecznej

eksklawa otoczona terytorium innego państwa

część terytorium państwa położona w oddzieleniu od jego głównego obszaru, ale na tym samym terytorium lądowym