Nie miasto nie wieś - status pośredni, historia oraz propozycja

Cześć. W tym blogu przypatrzę się temu jak wyglądała historia statusu pośredniego między wsią a miastem na przestrzeni lat zarówno w Polsce jak i za granicą oraz przedstawię swoją propozycję na wdrożenie takiego statusu obecnie

Status osiedla typu miejskiego będący właśnie statusem pośrednim między wsią a miastem był  rozpowszechniony w ZSRR i krajach satelickich. Obowiązywał we wszystkich republikach składowych, jednak w każdej z nich warunki uzyskania takiego statusu były inne. Niektóre również wyróżniały kilka typów tych osiedli np. w RFSRR wyróżniano m.in. osiedla fabryczne czy osiedla kurortowe. Pierwsze z nich miały wymóg lokalizacji przy dużych zakładach przemysłowych i posiadanie co najmniej 3 tysięcy ludności spośród, której co najmniej 85% miało być zatrudnione poza rolnictwem. Z kolei te drugie powstawały przy miejscowościach wypoczynkowych i musiały wypełniać wymóg 2 tysięcy mieszkańców.

Obecnie status osiedla typu miejskiego utrzymał się w części byłych republik sowieckich, oczywiście pod różnymi, regionalnymi nazwami. Funkcjonuje on aktualnie w Rosji, Białorusi, Azerbejdżanie, Gruzji, Kirgistanie, Kazachstanie, Tadżykistanie, Turkmenistanie i Uzbekistanie. W poszczególnych państwach jest z nim bardzo różnie: w Uzbekistanie w 2011 było aż 1065 osiedli typu miejskiego, natomiast w o wiele większym Kazachstanie w 2019 było ich jedynie 48. W Rosji w poszczególnych jednostkach podziału administracyjnego panują osobne kryteria kwalifikacji do tej kategorii oraz występują różne jego typy o różnych nazwach.

W większości państw w których zniesiono status pośredni między miastem, a wsią ,stało się to podczas zmian ustrojowych na początku lat 90. Mowa tu o Armenii, Litwie, Łotwie, Estonii, Mołdawii oraz Bułgarii. Na Ukrainie został on zniesiony dopiero w 2023 i to nie do końca, ponieważ zniesione miejscowości typu miejskiego, które posiadały powyżej 10 tysięcy mieszkańców i posiadały przeważnie miejską zabudowę otrzymały status miasta, natomiast te powyżej 5 tysięcy mieszkańców i przeważnie wiejską zabudową otrzymały status sełyszcza czyli również status pośredni między wsią a miastem.

W Polsce również występował status pośredni między miastem, a wsią pod nazwą osiedla. Osiedla wprowadzono w 1954 roku, na wzór radziecki. Przeważnie ten status otrzymywały miejscowości robotnicze, uzdrowiskowe i rybackie. Zgodnie z pierwszym kryterium, duża część z nich znajdowała się na Górnym Śląsku, gdzie występuje duże uprzemysłowienie, lecz wiele z nich było roku również na terenie obecnego województwa dolnośląskiego. Osiedla posiadały szeroki zakres kompetencji zbliżony miastom niewydzielonym. Przez te około 20 lat istniały łącznie 162 osiedla. Osiedla w tej formie zniesiono ostatecznie w 1972. Wówczas ówczesne osiedla uzyskały prawa miejskie (jak np. Kolonowskie woj. opolskie), zostały wsiami (np. Prostki woj. warmińsko-mazurskie) lub zostały włączone do miast (np. Maczki ob. dzielnica Sosnowca, woj. śląskie)

Na początku tej części, spójrzmy na fragment listy największych wsi w Polsce:

1. Józefosław, gmina Piaseczno, powiat piaseczyński, woj. mazowieckie 14 840

2. Plewiska, gmina Komorniki, powiat poznański, woj. wielkopolskie 14 162

3. Kozy, gmina Kozy, powiat bielski, woj. śląskie 13 098

4. Koziegłowy, gmina Czerwonak, powiat poznański, woj. wielkopolskie 11 598

5. Komorniki, gmina Komorniki, powiat poznański, woj. wielkopolski 10 996

6. Jabłonna, gmina Jabłonna, powiat legionowski, woj. mazowieckie 10 979

7. Straszyn, gmina Pruszcz Gdański, powiat gdański, woj. pomorskie 10 821

8. Kiełczów, gmina Długołęka, powiat wrocławski, woj. dolnośląskie 10 569

9. Banino, gmina Żukowo, powiat  kartuski, woj. pomorskie 9835

10. Mierzyn, gmina Dobra (szczecińska), powiat policki, woj. zachodniopomorskie 9766

Praktycznie wszystkie te wsie znajdują się w bezpośrednim sąsiedztwie dużych miast, i w wyniku procesu suburbanizacji polegającego na migracji ludności miejskiej na tereny podmiejskie zatraciły swój wiejski charakter i obecnie stanowią. Rozwój ten w większości wypadków nastąpił nie dawno najczęściej w przeciągu najbliższych 30 lat. Pewnego rodzaju wyjątkiem w tym zestawieniu mogą być jedynie Kozy, które już wcześniej cechowały się dużą populacją jednak wzrosła ona w wyniku suburbanizacji, mimo że pobliska Bielsko-Biała nie jest tak dużym miastem jak pozostałe ośrodki miejskie obecne w zestawieniu (Warszawa, Poznań czy Trójmiasto). Nadal jednak Kozy są wsią, która zatraciła wiejski charakter.

Można byłoby się zastanawiać, dlaczego te wsie nie dostaną praw miejskich skoro populacyjnie są większe niż nie jedno miasto powiatowe? Otóż obecnie pośród wielu wymogów co do potencjalnych miast największą przeszkodą dla wsi zbliżonych do tych wymienionych bliżej jest brak posiadania typowo przez nie układu urbanistycznego z rynkiem oraz jednoznacznie wyznaczonego centrum. Często też takiego wsie nie są siedzibami gminy, co uniemożliwia ubiegać się o prawa miejskie. Do tego bardzo rzadko takie miejscowości w ogóle ubiegają się o ten status.

I po tym przy długim wstępie przejdę do sedna mojej propozycji. Właśnie w takich wsiach jak przytoczone przez mnie na początku tego paragrafu upatruję przestrzeń na wprowadzenie statusu pośredniego między miastem a wsią. Tak więc status ten, nazwijmy przykładowo osiedlem podmiejskim. Powstawały by one przede wszystkim w dotychczasowych wsiach znajdujących się bezpośrednio przy dużych ośrodkach miejskich, lecz nie tylko. Prawo do posiadanie przy sobie osiedli podmiejskich miałoby każde miasto powiatowe i każde inne miasto powyżej 15 tys. mieszkańców. Wieś by uzyskać taki status musiałaby: znajdować się w pobliżu  miasta,  co najmniej 80% mieszkańców pracujących poza rolnictwem , posiadanie zwartej miejskiej zabudowy i byłby jeszcze wymóg ludnościowy. Byłby on inny w zależności od miasta, przy którym potencjalne osiedle miałoby się znajdować.

Dla miast o populacji:

powyżej 500 tys. mieszkańców - min. 2 tys.

między 500 tys. - 150 tys. - min 1,5 tys.

między 150 tys. - 50 tys. - min 1 tys.

między 50 tys. - 15 tys. - min 500 (również dla miast powiatowych poniżej 15 tys. mieszkańców)

Byłyby też wyjątki w postaci Metropolii Górnośląsko-Zagłębiowskiej oraz Trójmiasta. Te duże ośrodki miejskie byłyby traktowane jako jedno i próg w nich wynosiłby również 2 tys. mieszkańców

Na pewno każda z tych dotychczasowych 10 największych wsi w Polsce, mogłyby się ubiegać o ten status.

Podsumowując, status pośredni między wsią a miastem występował, i występuje nadal w niektórych byłych republikach radzieckich. Występował też w Polsce w latach 1954-1972. Następnie przedstawiłem swoją propozycję na wdrożenie tego statusu obecnie.

Dzięki za przeczytanie tego bloga i dajcie znać co sądzicie o mojej propozycji (: